Tời điện nâng lên được nhưng hạ xuống không được: 5 nguyên nhân thường gặp
Một lỗi khá đặc trưng của tời điện là motor vẫn nâng hàng bình thường nhưng khi bấm nút DOWN, máy hoàn toàn không hạ hoặc chỉ phát tiếng ù mà tải đứng yên. Với hiện tượng này, không nên vội kết luận motor đã hỏng. Trong thực tế sửa chữa, nguyên nhân thường nằm ở mạch điều khiển chiều xuống, contactor đảo chiều, công tắc hành trình, phanh điện từ hoặc dây dẫn. Xác định đúng biểu hiện ngay từ đầu sẽ giúp khoanh vùng lỗi nhanh và tránh thay nhầm linh kiện.
5 nguyên nhân khiến tời điện nâng được nhưng không hạ được.
Nút DOWN trên tay điều khiển bị hỏng
Đây là nguyên nhân đơn giản nhưng khá phổ biến, đặc biệt với tời điện làm việc tại công trường nhiều bụi hoặc thường xuyên để tay bấm ngoài trời.
Bên trong tay điều khiển có các tiếp điểm đóng/ngắt tín hiệu UP và DOWN. Sau thời gian sử dụng, tiếp điểm DOWN có thể:
- Bị oxy hóa.
- Cháy hoặc mòn bề mặt.
- Kẹt cơ khí.
- Đứt dây tín hiệu.
- Tiếp xúc chập chờn.
Khi đó, nhấn DOWN nhưng tín hiệu điều khiển không được truyền tới contactor chiều hạ.
Cách nhận biết
Nếu nhấn UP máy hoạt động bình thường nhưng nhấn DOWN hoàn toàn không có phản ứng, tay bấm và dây điều khiển là hai vị trí nên kiểm tra đầu tiên. Kỹ thuật viên có thể dùng đồng hồ đo để kiểm tra tính liên tục của tiếp điểm và dây dẫn thay vì thay tay điều khiển ngay.
Contactor chiều hạ không đóng
Với nhiều dòng tời điện, chiều nâng và chiều hạ được điều khiển thông qua hai contactor thuận – nghịch.
Có thể hiểu đơn giản:
- UP → contactor nâng → motor quay chiều nâng
- DOWN → contactor hạ → motor quay chiều hạ
Nếu contactor nâng vẫn hoạt động nhưng contactor hạ gặp sự cố, tời sẽ xuất hiện đúng hiện tượng nâng được nhưng không hạ được.
Một số lỗi thường gặp gồm:
- Cuộn hút contactor bị cháy.
- Tiếp điểm bị cháy hoặc dính.
- Dây điều khiển bị lỏng.
- Không có điện áp cấp đến cuộn hút.
- Cơ cấu contactor bị kẹt.
Khi nhấn DOWN, nếu nghe tiếng contactor đóng nhưng motor không hoạt động thì cần kiểm tra tiếp điểm động lực và đường điện phía sau contactor. Nếu contactor hoàn toàn không hút, cần kiểm tra ngược lại mạch điều khiển.
Phanh điện từ không nhả khi hạ tải
Đây là nguyên nhân kỹ thuật rất đáng chú ý.
Khi tời điện dừng, phanh có nhiệm vụ giữ trục motor hoặc hệ truyền động để tải không tự tụt xuống. Khi người vận hành nhấn UP hoặc DOWN, hệ thống phải cấp điện để phanh nhả trước hoặc đồng thời với quá trình motor quay.
Nếu motor chiều hạ đã được cấp điện nhưng phanh vẫn giữ, tải sẽ không thể đi xuống bình thường.
Nguyên nhân có thể đến từ:
- Cuộn hút phanh bị lỗi.
- Điện áp cấp cho phanh không đủ.
- Chỉnh khe hở phanh sai.
- Má phanh bị kẹt.
- Bộ chỉnh lưu phanh gặp sự cố.
- Cơ cấu phanh bị bám bụi hoặc gỉ.
Một dấu hiệu khá điển hình là khi nhấn DOWN có tiếng motor hoạt động nhưng tời không quay, motor nhanh nóng hoặc phát ra tiếng ù.
Trong trường hợp này nên dừng máy ngay. Tiếp tục giữ nút DOWN có thể khiến dòng điện tăng và làm cuộn dây motor quá nhiệt.
Công tắc hành trình chiều hạ đang bị tác động hoặc gặp lỗi
Một số tời điện được trang bị công tắc giới hạn hành trình nhằm ngăn móc hoặc cáp di chuyển vượt phạm vi thiết kế.
Khi công tắc hành trình chiều hạ bị kẹt ở trạng thái ngắt, hệ thống điều khiển sẽ hiểu rằng móc đã tới giới hạn. Vì vậy, tín hiệu DOWN không được truyền tiếp dù thực tế móc vẫn đang ở phía trên.
Nguyên nhân thường gặp:
- Công tắc hành trình bị kẹt.
- Cần gạt bị biến dạng.
- Tiếp điểm bên trong hỏng.
- Dây tín hiệu bị đứt hoặc lỏng.
- Cơ cấu giới hạn bị điều chỉnh sai vị trí.
Không nên đấu tắt công tắc hành trình để tiếp tục sử dụng lâu dài. Bộ phận này thuộc hệ thống bảo vệ của tời điện và cần được sửa chữa đúng nguyên nhân.
Mạch điện đảo chiều bị lỗi hoặc mất pha
Nếu các bộ phận phía trên vẫn hoạt động, bước tiếp theo tôi thường kiểm tra là mạch động lực và mạch đảo chiều của tời điện.
Để motor thay đổi từ nâng sang hạ, hệ thống phải thay đổi chiều quay theo thiết kế của động cơ. Chỉ cần một tiếp điểm, đầu dây hoặc pha điện trong nhánh chiều hạ gặp vấn đề, motor có thể không khởi động đúng.
Một số vị trí cần chú ý:
- Đầu nối trong tủ điện.
- Dây từ contactor tới motor.
- Tiếp điểm contactor.
- Relay trung gian.
- Cầu đấu.
- Nguồn cấp điều khiển.
Với tời điện 3 pha, hiện tượng mất pha đặc biệt nguy hiểm. Motor có thể phát tiếng ù, mô-men giảm mạnh và nhiệt độ cuộn dây tăng rất nhanh.
Vì vậy, nếu nhấn DOWN thấy motor có tiếng bất thường nhưng tải không di chuyển, không nên tiếp tục thử nhiều lần.
Cách xác định lỗi nhanh theo hiện tượng
Có thể khoanh vùng ban đầu dựa vào phản ứng của máy:
| Hiện tượng khi nhấn DOWN | Vị trí nên kiểm tra |
|---|---|
| Hoàn toàn im lặng | Tay bấm, dây điều khiển, hành trình |
| Contactor không hút | Cuộn hút, tín hiệu điều khiển |
| Contactor hút nhưng motor không chạy | Tiếp điểm, dây động lực, motor |
| Motor kêu ù nhưng tải không hạ | Phanh, nguồn điện, mất pha |
| Máy lúc hạ được lúc không | Tiếp điểm, dây dẫn, tay bấm |
| Motor nóng nhanh khi nhấn DOWN | Phanh không nhả hoặc lỗi nguồn |
Bảng này chỉ giúp xác định hướng kiểm tra. Muốn kết luận chính xác vẫn cần đo điện áp và kiểm tra từng bộ phận của hệ thống.
Có nên tự sửa khi tời đang treo tải?
Không nên. Nếu tời điện đang giữ hàng trên cao, tuyệt đối không tháo phanh, contactor hoặc các bộ phận chịu tải khi chưa có biện pháp kê, đỡ và cố định tải an toàn.
Đặc biệt, không được tự ý nhả phanh để làm hàng tụt xuống. Khi phanh mất lực giữ, tải có thể rơi tự do thay vì hạ xuống có kiểm soát.Nếu không có kiến thức về điện và thiết bị nâng hạ, nên ngắt nguồn, cô lập khu vực và để kỹ thuật viên kiểm tra.
Kết luận
Khi tời điện nâng lên được nhưng hạ xuống không được, 5 vị trí cần ưu tiên kiểm tra là nút DOWN, contactor chiều hạ, công tắc hành trình, phanh điện từ và dây/mạch điều khiển đảo chiều. Quan sát máy hoàn toàn im lặng, contactor có đóng hay motor có phát tiếng ù sẽ giúp khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn. Nếu sự cố xảy ra khi tải vẫn đang treo, cần ưu tiên cô lập khu vực và giữ tải an toàn trước khi tiến hành sửa chữa.
